Άσκηση κοινού (μετά-νεωτερικού) νου: Η "ιστορική" πολεμική επιχείρηση ανατίναξης της γέφυρας του Γοργοπόταμου (25 προς 26 Νοεμβρίου 1942) και η μετά-πολεμική "μετά - επιχείρηση" οικειοποίησης της υπεραξίας της

Τη νύχτα της 25ης προς 26η Νοέμβρη του 1942, οι αντάρτικες δυνάμεις του ΕΛΑΣ, μαζί με δυνάμεις του ΕΔΕΣ και μια ομάδα από Άγγλους σαμποτέρ, ανατίναξαν τη σιδηροδρομική γέφυρα του Γοργοπόταμου. “Ο Γοργοπόταμος στην Αλαμάνα στέλνει περήφανο χαιρετισμό”: Ωραία και εμψυχωτικά τα άσματα, όμως ακόμα καλύτερο γι’ αυτούς που τα τραγουδάνε μέχρι σήμερα - επτά δεκαετίες και τρία χρόνια (μια ζωή ολόκληρη) μετά – να ξέρουν και τι έγινε στον Γοργοπόταμο. Πως, με άλλα λόγια, πραγματοποιήθηκε τότε η “επιχείρηση” που γράφτηκε στην ιστορία.

Από τα τέλη του Σεπτεμβρίου μέχρι και τις αρχές Οκτωβρίου του 1942, βρετανικά αεροπλάνα μετέφεραν ομάδες σαμποτέρ στην Ελλάδα. Οι ομάδες αυτές “έπεσαν” στην περιοχή της Γκιώνας εκτός από μια η οποία “έπεσε” στην περιοχή του Καρπενησίου. Στόχος των ομάδων αυτών – ύστερα από απόφαση του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής – ήταν να ανατινάξουν μια από τις τρεις κομβικές γέφυρες της Παπαδιάς, του Ασωπού ή του Γοργοπόταμου, η δε αποστολή τους έφερε τον κωδικό “HARLING”. Αρχηγοί των Άγγλων σαμποτέρ ήταν οι συνταγματάρχης Μάγιερς και ταγματάρχης Γουντχάουζ, πρώτη κίνηση των οποίων ήταν η επαφή με τον Ναπολέοντα Ζέρβα (ΕΔΕΣ), έχοντας την εντύπωση ότι διέθετε επαρκείς αντάρτικες δυνάμεις ώστε η επιχείρηση να γίνει σε συνεργασία (αποκλειστική) μαζί τους. Διαπιστώνοντας ότι δεν είχαν καθόλου έτσι τα πράγματα υποχρεώθηκαν να στραφούν για συνεργασία στις δυνάμεις του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ ώστε οι πιθανότητες επιτυχίας να είναι ρεαλιστικές. Από τις τρεις εναλλακτικές επιλογές προσφορότερη κρίθηκε αυτή του Γοργοπόταμου και ξεκίνησε ο σχεδιασμός για την “εκτέλεσή” της.

Την όλη “επιχείρηση” εκτέλεσαν εκατόν πενήντα αντάρτες του ΕΛΑΣ επικεφαλής των οποίων ήταν ο Άρης Βελουχιώτης, εξήντα αντάρτες του ΕΔΕΣ με επικεφαλής τον Ναπολέοντα Ζέρβα και δώδεκα Άγγλοι σαμποτέρ με επικεφαλής τους Μάγιερς και Γουντχάουζ. Το σχέδιο ανατίναξης ήταν του Μάγιερς (πλήρως εξειδικευμένος σ' αυτού του είδους τα σαμποτάζ), ενώ το σχέδιο της επίθεσης για την κατάληψη της γέφυρας – προϋπόθεση για την εκτίναξή της – πιστώνεται στον Άρη Βελουχιώτη. Όλες οι πληροφορίες συγκλίνουν στο ότι το σχέδιο υπαγορεύτηκε από τον Άρη στον Κωστούλα Αγραφιώτη (Κώστας Καβρέτζος) μόλις λίγες ώρες πριν αρχίσει η αντίστροφη μέτρηση της επιχείρησης, αφού προηγούμενα είχε απορριφθεί σχέδιο του Ζέρβα ως μη εφαρμόσιμο/ ρεαλιστικό.

Στην τελική διαταγή - όπως διασώθηκε από ιστορικές μαρτυρίες - προβλέπονταν σε πολύ γενικές γραμμές τα εξής:

Το νότιο βάθρο της γέφυρας με φρουρά 80 Ιταλών και πλήρη οχύρωση ανέλαβε να καταλάβει τμήμα 60 ανταρτών του ΕΛΑΣ, με αρχηγό τον Κωστούλα. Το βόρειο βάθρο της γέφυρας που φυλασσόταν από 30 Ιταλούς και είχε εγκαταστημένα δύο δίκαννα αντιαεροπορικά, ικανά να χρησιμοποιηθούν και κατά επίγειων στόχων, ανέλαβε τμήμα 20 ανταρτών του ΕΔΕΣ με επικεφαλής τους ανθυπολοχαγούς Παπαχρήστου και Πετροπουλάκη. Την υπονόμευση και ανατίναξη της γέφυρας ανέλαβαν οι ειδικευμένοι Βρετανοί σαμποτέρ στους οποίους δόθηκε βοήθεια λίγων εκπαιδευμένων ανδρών του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ. Επίσης, δυο ομάδες του ΕΛΑΣ, με 15 άνδρες η κάθε μία και ένα Βρετανό σαμποτέρ, ανέλαβαν να υπονομεύσουν τη σιδηροδρομική γραμμή ένα χιλιόμετρο περίπου προς το νότο κι ένα χιλιόμετρο προς το βορρά, έτσι ώστε να αποκλειστεί η δυνατότητα αποστολής ενισχύσεων στον εχθρό με τρένο. Αρχηγός της μίας ομάδας τέθηκε ο Διαμαντής (Γιάννης Αλεξάνδρου) και της άλλης ο Ηρακλής (Κώστας Σκαρμούτσος).

Μια ακόμη ομάδα 15 ανταρτών του ΕΛΑΣ με αρχηγό το Χρυσιώτη, ανέλαβε να καταστρέψει με βενζίνη την ξύλινη οδική γέφυρα του ποταμού για την περίπτωση που θα έκαναν την εμφάνισή τους από κει εχθρικές ενισχύσεις. Μια ομάδα από οκτώ άνδρες του ΕΔΕΣ, με επικεφαλής τον υπασπιστή του Ζέρβα Μ. Μυριδάκη, ανέλαβε να εξουδετερώσει το πολυβολείο, που πιθανόν να υπήρχε. Στην περίπτωση που δεν υπήρχε πολυβολείο αποστολή της ήταν να ενισχύσει την ομάδα Κωστούλα. Επίσης, μια ακόμη ομάδα από δέκα άνδρες του ΕΔΕΣ ανέλαβε να πλευροκοπήσει τους Ιταλούς νοτιότερα της άμυνας του νότιου βάθρου. Τέλος, γενική εφεδρεία ορίστηκε ομάδα 30 ανδρών του ΕΛΑΣ με αρχηγό το Δ. Δημητρίου - Νικηφόρο. Χρόνος έναρξης της επιχείρησης καθορίστηκε η 11η βραδινή και η γενική αρχηγία ανατέθηκε τιμητικά στο Ναπολέοντα Ζέρβα.

Μεταπολεμικά, τόσο ο Ζέρβας σε διάφορα γραπτά του όσο και οι μαρτυρίες των Άγγλων που μετείχαν στην επιχείρηση, ευτελίζουν τα κίνητρα συμμετοχής του ΕΛΑΣ στην “επιχείρηση”. Χαρακτηριστική αυτής της κοινής τους μετά- επιχειρησιακής “επιχείρησης” είναι η γραπτή μαρτυρία του Γουντχάουζ, ο οποίος μεταξύ άλλων γράφει (το ζουμί): “Όταν ο Άρης κατάλαβε ότι η επίθεση θα γινόταν χωρίς τις δικές του δυνάμεις, δε διακινδύνευσε ν' αφήσει το Ζέρβα να πάρει όλη τη δόξα: Γι’ αυτό και προσφέρθηκε αμέσως να συνεργαστεί”.

Προφανώς, προφανέστατα, η πραγματικότητα ήταν και είναι εντελώς διαφορετική. Τόσο μα τόσο προφανώς, τόσο… προφανέστατα, ώστε δεν χρειάζονται καν (εξ ου και ούτε καν σας τα παραθέτουμε) τα αμάχητα τεκμήρια – σαν αυτά, για παράδειγμα, που καταθέτει ο συμμετέχων στην “επιχείρηση” Σπύριος Μπέκιος στο βιβλίο του “Γοργοπόταμος: η αλήθεια που καίει” – αρκεί και περισσεύει η κοινή λογική. Η ύπαρξη, βέβαια. της οποίας, αν μη τι άλλο προϋποθέτει στοιχειωδώς αποσυνδεδεμένο από τα δεσμά της χειραγώγησης, στοιχειωδώς ελεύθερο νου.   

*Θέμα γνωστό, θέμα χίλιο-μελετημένο, πολύ-συζητημένο, κατά κύριο λόγο μετά τις αρχές της δεκαετίας του 80 και την λεγόμενη επίσημη αναγνώριση της εθνικής αντίστασης. Εύλογα θα αναρωτηθείτε, γιατί μας απασχόλησε σήμερα. Διότι, η υπενθύμισή του, διευκολύνει την πρόσβαση του κοινού (μετά-νεωτερικού) νου σε ένα άλλο θέμα ελάχιστα συζητημένο με τον τρόπο (της αλήθειας) που του πρέπει. Έχει να κάνει με τα "μυστικά" της σχέσης πολέμου - πολιτικής και πολιτικής - ιστορίας. Θα επανέλθουμε.