Το "Περί Διαφωτισμού" αλφάβητο: Για αυτούς και ΜΟΝΟ για αυτούς που θέλουν να μάθουν να διαβάζουν πριν "κρίνουν" αυτό που διαβάζουν...

Από την εποχή της εμφάνισης της λεγόμενης ταξικής κοινωνίας, η πιο ριζοσπαστική πνευματική αμφισβήτηση των κατεστημένων ιδεών συντελέστηκε την επαύριον της Ολλανδικής και της Αγγλικής Επανάστασης. Τμήματα των μεσαίων ή ακόμα και των ανώτερων τάξεων σε άλλα μέρη της Ευρώπης που αντιλαμβάνονταν καλύτερα (ευρύτερα) την κατάσταση, άρχισαν να θεωρούν ότι οι κοινωνίες τους ήταν ελαττωματικές και επιδίωξαν να επιφέρουν την αλλαγή αλλάζοντας τις αντιλήψεις. Αυτό οδήγησε σε μια πολύ πιο σαρωτική επίθεση εναντίον των προκαταλήψεων και των προλήψεων από εκείνη κατά την Αναγέννηση ή τη Μεταρρύθμιση. Το αποτέλεσμα ήταν ένα ρεύμα ιδεών γνωστό ως “Διαφωτισμός”.

Περί Διαφωτισμού έχουμε εντοπίσει τους τελευταίους καιρούς πάρα πολλές αναφορές από γράφοντες στα Ελληνικά “μέσα ενημέρωσης”, στη συντριπτική πλειοψηφία τους επιπόλαιες έως ηλίθιες, υποδηλώνουσες είτε πλήρη άγνοια είτε εσκεμμένη αγνόηση ακόμα και του “περί διαφωτισμού” αλφαβήτου. Αγνοώντας και εσείς την άλφα βήτα, είναι παντελώς αδύνατο να έχει το οποιοδήποτε νόημα η συμφωνία ή η διαφωνία (σας) με τους δοθέντες μετωπικούς χαρακτηρισμούς, πόσο μάλλον και η οποιαδήποτε σχετική επιχειρηματολογία. Άλφα βήτα λοιπόν - η συνείδηση άλλωστε της ανάγκης της ήταν (και) του Διαφωτισμού η αρχή και το τέλος - ώστε να ξέρετε αν μη τι άλλο “να διαβάζετε” πριν (σπεύδετε να) κρίνετε αυτό που διαβάζετε. Άλφα Βήτα, με την πολύτιμη βοήθεια ενός πράγματι λαϊκού αλφαβήτου, της περιεκτικής “Λαϊκής Ιστορίας του Κόσμου” που υπογράφει ο Κρις Χάρμαν.

Οι στοχαστές του Διαφωτισμού ήταν αντιφρονούντες διανοούμενοι που προσέβλεπαν για υποστήριξη σε μέλη της ανώτερης τάξης. Δεν εναπόθεταν τις ελπίδες τους στην ανατροπή της κοινωνίας, αλλά στην μεταρρύθμισή της, η οποία θα επιτυγχανόταν αν κέρδιζαν “από τα πάνω” τη μάχη των ιδεών. Ο Ντιντερό, για παράδειγμα, δεν έβρισκε τίποτε το αντιφατικό στο να επισκεφτεί τη Ρωσίδα αυτοκράτειρα Αικατερίνη τη Μεγάλη, ούτε ο Βολτέρος στο να συνεργαστεί με τον πρώσο βασιλιά Φρειδερίκο τον Μέγα. Το περιβάλλον τους ήταν όσοι σύχναζαν στα “σαλόνια” που οργάνωνε η σύζυγος του ντ’ Ολμπάχ και στα οποία στοχαστές όπως ο Ντιντερό, ο Χιουμ, ο Ρουσό, ο μελλοντικός αμερικανός ηγέτης Μπέντζαμιν Φράνκλιν και ο ριζοσπάστης χημικός Τζόζεφ Πρίστλι αναμειγνύονταν με τον πρεσβευτή της Νάπολης, λόρδο Σέλμπουρν, τον νεκέρ, τον μελλοντικό υπουργό του Γάλλου βασιλιά και τον πρίγκιπα του Μπράουνσβάϊχ.

Ο Βολτέρος επέμενε: “Δεν πρέπει να μορφώσουμε τους εργάτες αλλά τους καλούς αστούς, τους εμπόρους”. Ακόμη και οι Γάλλοι εγκυκλοπαιδιστές, αν και ενθουσιώδεις προπαγανδιστές της νέας σκέψης, επικέντρωσαν τις προσπάθειές τους σε βιβλία που ήταν πολύ πέρα από τις οικονομικές δυνατότητες του μεγάλου όγκου του πληθυσμού (οι πρώτες εκδόσεις της Εγκυκλοπαίδειας του Ντιντερό και του ντ’ Αλαμπέρ, σε 17 τόμους, πούλησαν μόνο 4.000 αντίτυπα), προωθώντας τις απόψεις τους μέσω των σαλονιών φιλικών αριστοκρατών ή μέσω της συμμετοχής σε ημί-θρησκευτικές τελετές που συνένωναν την “πεφωτισμένη” ελίτ των ανώτερων και μεσαίων τάξεων.

Υπήρχαν επίσης αυστηρά όρια στο πόσο μακριά – τουλάχιστον δημοσίως – οι στοχαστές του Διαφωτισμού προχωρούσαν την κριτική τους στους υπάρχοντες θεσμούς και στις υπάρχουσες ιδέες. Έτσι ο Βολτέρος μπορούσε να λυσσομανά εναντίον των προλήψεων της θρησκείας και να ασκεί δριμεία κριτική στις βιβλικές περιγραφές θαυμάτων, αλλά αναστατώθηκε πολύ όταν ο ντ’ Ολμπάχ δημοσίευσε (με ψευδώνυμο φυσικά) ένα απολύτως αθεϊστικό έργο. Γιατί; Διότι, όπως έγραφε, “το βιβλίο αυτό” - “Το σύστημα της φύσης” – “κατέστησε τη φιλοσοφία βδελυρή στα μάτια του βασιλέα και σε όλες τις βασιλικές αυλές”. Στην Αγγλία ο Γκίμπον έγραψε μια πρωτοποριακή ιστορία με τίτλο “Η παρακμή και η πτώση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας” με άκρως δηκτικές επιθέσεις εναντίον της επιρροής της χριστιανικής εκκλησίας, όμως όπως σχετικά επεσήμαινε το μόνο που δεν ήθελε ήταν να κλονίσει την πίστη των μαζών. Ο Σκότος Ντέιβιντ Χιουμ δημοσίευσε μετά θάνατον τις άγριες επιθέσεις του εναντίον της θρησκείας. Κλείνουμε με ένα ενδεικτικό (της αντιφατικής ισορροπίας) σχήμα: Ο Βολτέρος είχε αντιρρήσεις για αυτό που θεωρούσε αρνητική στάση του Ρουσό απέναντι στους υπάρχοντες κοινωνικούς θεσμούς στο Κοινωνικό Συμβόλαιο, ενώ ο Ρουσό είχε έντονες αντιρρήσεις για την αρνητική στάση του Βολτέρου απέναντι στη θρησκεία.

Παρά την εξισορροπητική απροθυμία τους για πραγματικό ριζοσπαστισμό, οι στοχαστές του Διαφωτισμού έχοντας αμφισβητήσει μερικά από τα βασικά στηρίγματα των κοινωνιών στις οποίες ζούσαν, έφτασαν στο σημείο ακόμα και να υποφέρουν από ισχυρά της εποχής τους συμφέροντα που θεωρούσαν την όποια αμφισβήτηση βαθιά ανατρεπτική. Ο Βολτέρος δέχτηκε επίθεση από μισθωμένους μπράβους κάποιου αριστοκράτη, φυλακίστηκε στην Βαστίλη και, ακολούθως, εξαναγκάστηκε να ζει πολλά χρόνια μακριά από το Παρίσι. Ο Ντιντερό, για κάποιο διάστημα φυλακίστηκε στο φρούριο της Βενσέν κοντά στο Παρίσι, ενώ ο Ρουσό έζησε την τελευταία περίοδο της ζωής του μακριά από την εμβέλεια των γαλλικών αρχών. Τα έργα, τέλος, του Μπομαρσέ – “Οι γάμοι του Φίγκαρο” ήταν η βάση για την όπερα του Μότσαρτ – απαγορεύτηκαν σε αρκετές χώρες, επειδή υποστήριζαν ότι ένας υπηρέτης μπορούσε να αντιτίθεται στις προθέσεις του αφέντη του…

*Ένα δικό μας συμπέρασμα που σας προσκαλούμε κατόπιν των ανωτέρω να αξιολογήσετε: Από την στοιχειώδη αίσθηση περί του περιεχομένου που δεν μπορεί παρά να απελευθερώνει η επαφή με την άλφα βήτα “περί διαφωτισμού”, αυτό που προκύπτει ως συμπέρασμα για τους πλείστους που άγχονται στις μέρες μας - επαναλαμβάνοντας διαρκώς ότι η Ελλάδα δεν διένυσε την εποχή του διαφωτισμού - να συσχετίσουν ντετερμινιστικά “την εμπειρία και τις αξίες του” με την όλη σύγχρονη πορεία εξέλιξης της Ελληνικής κοινωνίας και/ή το υπόβαθρο των αξιών της, είναι αποκαρδιωτικό. Αυτό που έχουν “κρατήσει” εντός τους περί διαφωτισμού – μερικούς αιώνες μετά από τον Διαφωτισμό - δεν έχει καμιά σχέση με το περιεχόμενο, αντίθετα, έχει ευθεία σχέση με μια ετεροχρονισμένη “παράσταση” όπως στο νου τους είναι συμβατή των ρόλων των πρωταγωνιστών του. Ρόλοι χωρίς περιεχόμενο, υποβεβλημένοι στο φαντασιακό ανθρώπων που νομίζουν το ακριβώς αντίθετο: Ότι, δηλαδή, δηλώνοντας και μόνο (παριστάνοντας) ότι διαθέτουν το περιεχόμενο “αξίζουν” και δικαιωματικά τον υποτιθέμενο αντίστοιχο - εκτός τόπου και χρόνου - κοινωνικό “ρόλο”. Τόσο δικαιωματικά, ώστε να μην χρειάζεται καν να τον διεκδικήσουν...  

Αξιολογήστε! Αν, έστω στοιχειωδώς, διαφωτιστήκατε, δεν είναι διόλου δύσκολο. Σκεφτείτε επικουρικά ότι η εύκολη εμμονή στο “δικαιωματικό” του ρόλου χωρίς την παραμικρή επιμονή στην διαρκή αν μη τι άλλο πιστοποίηση του περιεχομένου του, παραπέμπει σε “τύπους” ακραία φιλόδοξους/ τυχοδιώκτες, οι οποίοι ευδοκιμούν σε περιβάλλοντα παντελώς “ξένα”, απολύτως ασύμβατα, με αυτά που “γέννησαν” τον Διαφωτισμό.  

Μα...τέτοιο χάλι, τόση ανοησία; Σοβαρά το πιστεύουμε; ΝΑΙ. Σοβαρότατα. Το "γιατί" όχι τόσο καθαυτής της υπόστασης όσο της κοινωνικής αποδοχής της ύπαρξής τους δεν είναι μέσα μας πλήρως εξηγημένο, δεν ξέρουμε. Πιθανώς διότι σε κοινωνίες που δεν έχουν επηρεαστεί από τον Διαφωτισμό οι άμυνες είναι ελλειπείς...