Η γαζέλα, ο λύκος και η ουρά του παγονιού: Περί απλών και εθελουσίων μειονεκτημάτων "πέρα από κάθε αμφισβήτηση"

Μια γαζέλα αναπαύεται ή βόσκει στην έρημο. Είναι σχεδόν αθέατη. Το χρώμα του τριχώματός της ταιριάζει στο ερημικό τοπίο. Εμφανίζεται ένας λύκος. Θα περίμενε κανείς ότι η γαζέλα θα έμενε ακίνητη ή θα ζάρωνε από τον φόβο της και θα έκανε ότι μπορούσε για να μείνει αθέατη. Παρ’ όλα αυτά όχι. Σηκώνεται, κραυγάζει και χτυπά το έδαφος με τα μπροστινά της πόδια, ενώ παρακολουθεί το λύκο. Τα χτυπήματα των χηλών της μεταφέρονται μέσα από το έδαφος της ερήμου σε μακρινές αποστάσεις. Από την κατεύθυνση που έχουν τα κυρτά της κέρατα και το πρόσθιο μέρος της κεφαλής, με τα σκοτεινά και ανοικτά του χρώματα, είναι προφανές ότι κοιτάζει τον εχθρό της.

Καθώς ο λύκος πλησιάζει, θα περίμενε κανείς ότι η γαζέλα θα έφευγε τρέχοντας, όσο το δυνατόν ταχύτερα. Και πάλι όμως όχι. Συχνά η γαζέλα πηδάει ψηλά, και με τα τέσσερα πόδια της αρκετές φορές, και μόνο μετά από τα πηδήματα αυτά αρχίζει να τρέχει, κουνώντας την κοντή μαύρη ουρά της πάνω από τα μεγάλα λευκά οπίσθιά της που έχουν μαύρο περίγραμμα. Τα ψηλά αυτά πηδήματα εμφανέστατα συνδέονται με το πλησίασμα του λύκου. Αντίθετα, σε άλλες περιπτώσεις όταν η γαζέλα προσπαθεί να διαφύγει από έναν άμεσο/ επείγοντα κίνδυνο, όπως από κυνηγούς με αυτοκίνητα, χρησιμοποιεί έναν τελείως διαφορετικό τρόπο: Τρέχει αθόρυβα, με μεγάλη ταχύτητα, αξιοποιώντας αποτελεσματικά το ανάγλυφο της περιοχής για να αποκρύψει την οδό διαφυγής της.

Γιατί η γαζέλα αποκαλύπτεται στον θηρευτή της, που θα ήταν δυνατό και να μην την εντοπίσει; Γιατί σπαταλά χρόνο και ενέργεια αναπηδώντας, αντί να τρέξει να ξεφύγει όσο το δυνατόν ταχύτερα;

Η γαζέλα εκπέμπει ένα σήμα προς τον θηρευτή της ότι τον έχει δει. Επιλέγοντας τη “σπατάλη” χρόνου και τις υψηλές αναπηδήσεις αντί της γρήγορης διαφυγής, επιδεικνύει με αξιόπιστο τρόπο ότι είναι ικανή να ξεπεράσει τον λύκο στο τρέξιμο. Όταν ο λύκος αντιληφτεί ότι έχασε το πλεονέκτημα του αιφνιδιασμού και ότι η γαζέλα βρίσκεται σε άριστη φυσική κατάσταση, ίσως να αποφασίσει να μετακινηθεί σε άλλη περιοχή ή να αναζητήσει άλλο, περισσότερο υποσχόμενο, θήραμα.

Άρα: Ακόμα και συνδυασμοί με τις πλέον ανταγωνιστικές σχέσεις, όπως η σχέση ανάμεσα στο θήραμα και το θηρευτή, μπορούν να επικοινωνούν εφόσον έχουν ένα κοινό ενδιαφέρον. Στη συγκεκριμένη περίπτωση και οι δυο θέλουν να αποφύγουν μια άσκοπη καταδίωξη. Η γαζέλα προσπαθεί να πείσει τον λύκο ότι δεν είναι εύκολη λεία και ότι ο λύκος θα σπαταλούσε χρόνο και ενέργεια καταδιώκοντάς την. Ακόμα και αν είναι σίγουρη ότι μπορεί να ξεπεράσει τον λύκο στο τρέξιμο, προτιμά να αποφύγει μια εξαντλητική καταδίωξη. Όμως, ταυτόχρονα: Για να πείσει τον λύκο να μη την καταδιώξει, πρέπει να αναλώσει πολύτιμο χρόνο και την ενέργεια που θα χρειαστεί αν ο λύκος αγνοήσει τα μηνύματά της και αποφασίσει να την κυνηγήσει.

ΣΤΑΣΗ! Για μια ανάσα. Πηγή όσων διαβάζετε είναι “Η αρχή της μειονεξίας” – το  αποτέλεσμα μακροχρόνιων ερευνών των Ισραηλινών Άμοτζ και Αβισάγκ Ζαχάβι -που εδώ και δυο δεκαετίες θεωρείται από πολλούς ως το κρίσιμο κομμάτι που έλειπε από το puzzle του Δαρβίνου. Η συνάντηση γαζέλας και λύκου “εικονογραφεί” όσο καμία το “διά ταύτα” της έρευνας: Τα σήματα για να είναι αποτελεσματικά, πρέπει να είναι οπωσδήποτε αξιόπιστα. Και για να είναι αξιόπιστα, πρέπει να είναι δαπανηρά. Τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Πάμε παρακάτω:

Το υψηλό κόστος που απαιτείται (συχνά, όχι πάντα) γι’ αυτά τα σήματα φαίνεται καθαρά στην περίπτωση του αρσενικού παγονιού. Πολλοί έχουν δει και θαυμάσει το αρσενικό παγόνι όταν απλώνει και κουνάει ελαφρά την τεράστια ουρά του, μια βεντάλια από αστραφτερά φτερά διακοσμημένα με γαλάζια και πράσινα “μάτια”. Όμως, για να μπορούν να δώσουν μια τέτοια “παράσταση”, τα αρσενικά παγόνια είναι υποχρεωμένα να μεταφέρουν τις τεράστιες ουρές τους για το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου. Επιτυγχάνοντας να βρει τροφή και να αποφύγει τους θηρευτές του, παρ’ όλο το βαρύ φορτίο, το αρσενικό παγόνι αποδεικνύει ότι είναι ο σύντροφος “υψηλής ποιότητας” που αναζητά το θηλυκό παγόνι για να γίνει ο πατέρας των μελλοντικών νεοσσών της.

Ώρα για μια πρώτη σύνθεση: Υπάρχει μια λογική σχέση ανάμεσα στο σήμα και στο μήνυμα που αυτό μεταδίδει. Η γαζέλα επιδεικνύει την αυτοπεποίθησή της ότι μπορεί να τρέξει γρηγορότερα από τον θηρευτή της προσελκύοντας την προσοχή του και δαπανώντας πολύτιμο χρόνο και ενέργεια, την οποία θα χρειαστεί αν το σήμα της δεν ληφθεί σοβαρά υπόψη. Το αρσενικό παγόνι αποδεικνύει την ισχύ και την ευκινησία του μεταφέροντας ένα βαρύ φορτίο, όπως ένα αρσενικό ελάφι μεταφέρει βαριά κέρατα. Κάθε σήμα συνδέεται στενά με το μήνυμα που μεταδίδει. Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος μπορεί να εκπέμπει σήματα γενναιότητας παίζοντας με τον κίνδυνο, όμως αυτό δεν μαρτυρά πλούτο, κάτι που μπορεί να επιδειχθεί (κυρίως) με την επίδειξη χρημάτων. Απολογούμαστε ειλικρινά για το “απλούστατο” της τελευταίας παραδειγματικής φράσης, υπηρετεί την ανάγκη να νιώσουμε όσο το δυνατόν βέβαιοι ότι συνεννοούμαστε.  Συνεννοούμαστε;  

Στοιχειώδης συσχετισμός: Η επένδυση που κάνουν τα ζώα σε σήματα είναι παρόμοια με τα “εθελούσια μειονεκτήματα” που επιβάλλονται στους ισχυρότερους παίκτες σε παιχνίδια ή αθλήματα. Παράδειγμα, η αφαίρεση της βασίλισσας του ισχυρότερου των δυο παικτών σε μια παρτίδα σκάκι, το μεγαλύτερο βάρος που πρέπει να μεταφέρει το ταχύτερο άλογο κούρσας ή η βαθμολογία με την οποία ξεκινά ο πιο έμπειρος παίκτης του γκολφ. Το εθελούσιο  μειονέκτημα – δείξτε την μεγαλύτερη δυνατή προσοχή σε αυτό το σημείο – αποδεικνύει ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΚΑΘΕ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ, ότι η τελική επικράτηση του νικητή οφείλεται αποκλειστικά στη δεξιότητα/ υπεροχή του και όχι στον παράγοντα “τύχη”. Η ουρά του αρσενικού παγονιού ή τα κέρατα του αρσενικού ελαφιού δεν είναι παρά “εθελούσια μειονεκτήματα” με την παραπάνω σημασία. Είναι αυτά που τους επιτρέπουν να επιδείξουν “πέρα από κάθε αμφισβήτηση” την ποιότητά τους.

Ως εδώ. Φτάνουν οι ενδείξεις. Όσοι και όσες μεταξύ αυτών που αρέσκονται στους “βομβαρδιστές και βομβαρδισμένους από μηνύματα” καιρούς μας να επικαλούνται για τις ερμηνείες τους τον Δαρβίνο και τη θεωρία του, ας κάνουν τον όχι και τόσο μεγάλο κόπο να ρίξουν μια πλήρη ματιά στο κομμάτι που (φέρεται να) λείπει από το puzzle του. Θα έχουν εθελούσια καλύψει ένα μειονέκτημα γνώσης που στον λεγόμενο “κόσμο της γνώσης” που ζούμε “πέρα από κάθε αμφισβήτηση” δεν τους προσφέρει τίποτε…

Συνεννοηθήκαμε;