Τι ακριβώς συνδέει τον σπαρτιάτικο μέλανα ζωμό με τη μασσαλιώτικη μπουγιαμπέσα; Αν το καταλάβετε αυτό, κανένας πλέον δεν μπορεί να σας κοροϊδέψει και/ή σερβίρει ηλιθιότητες

*Ο πρώτος από τους δυο μεσσηνιακούς πολέμους τερματίστηκε (δεύτερο μισό του 8^ου αιώνα) με την κατάληψη του οχυρού της Ιθώμης. Οι Μεσσήνιοι έγιναν είλωτες: υποτελείς, δεμένοι με τη γη, που είχαν το δικαίωμα να καλλιεργούν μόνοι τους το έδαφός τους, αλλά έπρεπε να πληρώνουν στον ιδιοκτήτη της γης ένα σταθερό φόρο και να τον ακολουθούν στον πόλεμο ως υπηρέτες. Αποτελούσαν ιδιοκτησία του κράτους και μόνο αυτό είχε δικαίωμα να τους πουλήσει ή να τους απελευθερώσει. Όταν, στα μέσα του έβδομου αιώνα, προσπάθησαν να αποσείσουν τον ζυγό, συμμαχώντας με τους Αργείους και τους Αρκάδες, οι Σπαρτιάτες μόνο μετά από μακρόχρονο κι αιματηρό αγώνα κατάφεραν να ξαναγίνουν κύριοι της κατάστασης.

*Ολόκληρη η πολιτειακή δομή των Σπαρτιατών καθοριζόταν από τον εσωτερικό εχθρό, από τον μόνιμο μεσσηνιακό κίνδυνο. Μερικές χιλιάδες κατακτητές εξουσίαζαν πολλαπλάσιους αυτόχθονες κατοίκους υπό εκμετάλλευση. Αυτή η κατάσταση δεν μπορούσε να διατηρηθεί παρά μονάχα με τη συνεχή πολεμική ετοιμότητα και την πλήρη απομόνωση από το εξωτερικό. Για την επιτήρηση των ειλώτων χρησίμευε, ανάμεσα στ’ άλλα, η περιβόητη κρυπτεία, ένα είδος χωροφυλακής το βασικό της οποίας χαρακτηριστικό είναι ότι εκτελούσε όσους θεωρούσε υπόπτους χωρίς καμιά διαδικασία.

*Την πραγματική εξουσία στο κράτος της Σπάρτης – ξεχάστε τους δυο βασιλιάδες που φέρονταν να τη μοιράζονται στο όνομα του πρωτότυπου εγκαθιδρυμένου για λόγους ισορροπίας θεσμού της διπλό βασιλείας – είχαν πέντε έφοροι που εκλέγονταν κάθε χρόνο. Με ένα νεύμα τους ο καθένας όφειλε αμέσως “να σπεύσει κοντά τους”, στους βασικούς τομείς αρμοδιότητάς τους – εξωτερικές υποθέσεις, ασφάλεια, αστυνομία αλλοδαπών, διαπαιδαγώγηση νέων, οικονομικά – είχαν απόλυτη ελευθερία, μόνη τους υποχρέωση ήταν να δίνουν λογαριασμό στους διαδόχους τους. Στο πλάι τους οι βασιλιάδες δεν ήταν παρά καχύποπτα επιτηρούμενοι πρόεδροι του κράτους, με δικαίωμα τιμητικής θέσης στις δημόσιες εκδηλώσεις, διπλής μερίδας και δημόσιου πένθους όταν πέθαιναν.

*“Αν το κράτος ήταν στρατόπεδο, το σύνταγμα της Σπάρτης θα ήταν τέλειο”: Αυτή η φράση του Αριστοτέλη μοιάζει να αποδίδει την πραγματικότητα με τη μεγαλύτερη ακρίβεια. Μόλις τα παιδιά γίνονταν επτά ετών, τα έπαιρναν από τις μητέρες τους και τα κατένεμαν σε αγέλες υπό κρατική επίβλεψη, που ήταν μια πολύ αυστηρή προετοιμασία για τη στρατιωτική θητεία. Ακόμα και οι ενήλικοι άνδρες ζούσαν σε συσκηνίες με κοινά συσσίτια, στα οποία ο καθένας έπρεπε να συνεισφέρει ένα ορισμένο μέρος: αν δεν μπορούσε να εκπληρώσει αυτή την υποχρέωση, αμέσως αποκλειόταν από την κατηγορία των πολιτών που είχαν πλήρη δικαιώματα.

*Σε ότι αφορά τα κορίτσια, εκπαιδεύονταν σωματικά με τον ίδιο περίπου στρατιωτικό τρόπο όπως τα αγόρια, γι’ αυτό και οι Λακεδαιμόνισσες είχαν την φήμη των πλέον καλογυμνασμένων Ελληνίδων. Κάτω από αυτές τις συνθήκες η συζυγική ζωή δεν είχε καθόλου προσωπικό και απόκρυφο (προστατευμένο) χαρακτήρα: μόνο σπάνια δεν ήταν η κατ’ επιταγή των ανδρών ανταλλαγή γυναικών, πολύ συχνά οι φτωχοί αδελφοί μοιράζονταν μια γυναίκα, ο κάθε σύζυγος μπορούσε (σε περίπτωση μόνιμης ατεκνίας της γυναίκας του ήταν υποχρεωμένος) να βρει αντικαταστάτρια για τη γυναίκα του.

*Η σωματική αγωγή των Σπαρτιατών ήταν περισσότερο γυμναστική και πολεμική άσκηση παρά αθλητισμός, γι’ αυτό και σπάνια νικούσαν στην Ολυμπία, ενώ η μουσική και ποίησή τους είχαν κατά κύριο λόγο τη μορφή εμβατηρίων, πολεμικών τραγουδιών και πατριωτικών χορών.

*Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στα περί Σπάρτης έχει και η στενή σχέση παιδεραστίας και στρατοκρατίας με την πρώτη να είναι ταμένη στην υπηρεσία της δεύτερης. Επ’ αυτού λέει ο Πλάτωνας: “Αν ήταν δυνατό ολόκληρο το κράτος – στρατόπεδο να αποτελείται από εραστές και ερωμένους, θα ήταν αδιανόητη μια καλύτερη κοινότητα, γιατί από αμοιβαία αιδώ θα απέφευγαν κάθε κακή πράξη και θα βρίσκονταν συνεχώς σε ευγενή άμιλλα, ενώ στη μάχη θα νικούσαν τον κάθε αντίπαλο ακόμα και αν υστερούσαν έναντι του αριθμητικά. Γιατί ένας εραστής προτιμά να τον δει ο κόσμος ολόκληρος να στρέφει τα νώτα στον εχθρό παρά ο αγαπημένος του νέος- παιδί. Γιατί κανένας δεν είναι τόσο τιποτένιος ώστε ο έρωτας να μη τον εμψυχώνει”. Σημειωτέον ότι πριν από τη κάθε τους μάχη οι Σπαρτιάτες θυσίαζαν στον Έρωτα.

*Για τον περιώνυμο μέλανα ζωμό ένας είρων Συβαρίτης είπε τάχα πως από τότε που τον δοκίμασε ξέρει γιατί οι Σπαρτιάτες βαδίζουν με τόση ευχαρίστηση στον θάνατο. Δεν πρόκειται παρά για γλυκύτατο καλαμπούρι: στην πραγματικότητα ο διάσημος μέλας ζωμός δεν ήταν παρά ένα είδος πατσά από αλλαντικά, χοιρινό κρέας, ξίδι και μπαχαρικά, που όσοι ξένοι κατάφεραν να μάθουν τη συνταγή του το εκτιμούσαν ως σπουδαία λιχουδιά. Γι’ αυτό και κάποια στιγμή η συνταγή του εξήχθη και σε άλλες της εποχής εκείνης πολιτείες, όπως για παράδειγμα συνέβηκε (σε άλλα χρόνια) και με τη πολύ διάσημη μασσαλιώτικη μπουγιαμπέσα.

**Γιατί σας τα γράφουμε όλα αυτά, τα αλιευμένα από το σπουδαίο βιβλίο/ έρευνα του ΕΓΚΟΝ ΦΡΙΝΤΕΛ με θέμα/τίτλο “Πολιτιστική Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας”; Προφανώς διότι μέσω αυτών (των ενδεικτικών και αποσπασματικών) θέλουμε να ενεργοποιήσουμε το ενδιαφέρον σας ώστε να διαβάσετε το βιβλίο του ΦΡΙΝΤΕΛ (εκδόσεις ΤΟΠΟΣ) που εδώ και δυο χρόνια κοσμεί τη βιβλιοθήκη του Εγκώμιου Πολιτιστικού Κέντρου. Γιατί να το διαβάσετε; Μα για να ξέρετε αν μη τι άλλο τα πολύ βασικά, για να μην είστε τελείως μα τελείως ανοχύρωτοι στις ακραίου ηρωικού τύπου ηλιθιότητες περί της αρχαίας Ελλάδας που σας “προσφέρονται” - σε όλο και πιο μεγάλες δόσεις στους ολοένα και πιο ελλειμματικούς σύγχρονους καιρούς της – από κάθε λογής ηλιθίους και/ή αγύρτες.

Επαρκής δεν είναι ο λόγος μας;