Περί αυτοκτονίας by the book. Διότι: Όσο πιο οριακό είναι ένα "φαινόμενο" τόσο πιο επιτακτική είναι η ανάγκη οριοθέτησής του. Αντιληπτόν;

Με αφορμή την αυριανή Παγκόσμια Ημέρα κατά της Αυτοκτονίας 10^η Σεπτεμβρίου όπως την αποφάσισε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. Θέλοντας να συμβάλλουμε με τις όποιες δυνάμεις μας στην προληπτική αντιμετώπιση τρόπων συζήτησης του “φαινομένου” που αγνοώντας παντελώς τα “εξ ορισμού” φτάνουν στο σημείο να το επικοινωνούν ακόμα και ως ηρωικό: Σας παραδίδουμε τους πραγματικούς (by the book) ορισμούς των αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών όπως είναι αναπτυγμένοι - εν σειρά ώστε να είναι κατανοητοί - σε εγχειρίδιο της μοναδικής ειδικευμένης περί των αυτοκτονιών στην Ελλάδα Μ.Κ.Ο. Κλίμακα.

“Θέματα ορισμού των αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών” τιτλοφορείται η σχετική ενότητα του εγχειριδίου, διαβάζουμε:

Η αυτοκτονία είναι ακραία πράξη αυτοκαταστροφής, ωστόσο αυτοκαταστροφικός δεν είναι μόνο ο άνθρωπος που αυτοκτονεί ή αποπειράται να αυτοκτονήσει. Οι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές εκδηλώνονται με ένα ευρύ φάσμα σκέψεων, πράξεων και συμπεριφορών που στρέφονται κατά της σωματικής ακεραιότητας και της ζωής, όπως είναι ο αυτοκτονικός ιδεασμός, οι παρά-αυτοκτονικές συμπεριφορές, η χρήση ουσιών κ.λπ.

Ο όρος “απόπειρα αυτοκτονίας” αναφέρεται στην οξεία, βλαπτική για το άτομο αυτενέργεια (π.χ. λήψη υπερβολικής δόσης φαρμάκων, πτώση από ύψος κ.λπ.). Οι απόπειρες αυτοκτονίας διαφέρουν μεταξύ τους ως προς:

*Την ύπαρξη σχεδίου: Μπορεί να είναι προσχεδιασμένες ή παρορμητικές.

*Το βαθμό πρόθεσης θανάτου: Ενδεικτικά στοιχεία της πρόθεσης θανάτου είναι η μέθοδος που χρησιμοποιήθηκε καθώς και ο βαθμός σωματικής βλάβης που επέφερε η απόπειρα.

Ο όρος “αυτοκτονικός ιδεασμός” αναφέρεται σε σκέψεις του ατόμου που αφορούν αυτοκαταστροφική συμπεριφορά. Αυτές οι σκέψεις μπορεί να είναι σαφείς και ακαθόριστες και να αφορούν το θάνατο σε κάποιο μελλοντικό χρόνο ή να παίρνουν τη μορφή κάποιου συγκεκριμένου σχεδίου αυτοκτονίας. Το σχέδιο αυτό μπορεί να περιλαμβάνει τον τόπο και το χρόνο της αυτοκτονίας, καθώς και το μέσον που θα χρησιμοποιηθεί. Η ύπαρξη σχεδίου αυξάνει τη σοβαρότητα του σχεδιασμού και τον κίνδυνο αυτοκτονίας. Ο αυτοκτονικός ιδεασμός μπορεί να είναι χρόνιος και επίμονος σε ανθρώπους με σοβαρή ψυχοπαθολογία, ή να είναι παροδικός και να πυροδοτείται από αντίξοα γεγονότα της ζωής.

Ο ορισμός και η ταξινόμηση των διαφόρων μορφών του “αυτοτραυματισμού” έχει απασχολήσει επί μακρόν την επιστημονική συζήτηση, προκειμένου να υπάρξει μια κοινή (κοινά αποδεκτή) γλώσσα στην επιστημονική κοινότητα. Στη προσπάθεια αυτή έχει προταθεί μια μεγάλη ποικιλία όρων όπως: “παρά-αυτοκτονική συμπεριφορά”, “μη αυτοκτονικός αυτοτραυματισμός”, “αυτοκαταστροφικότητα”, “αυτοκτονική συμπεριφορά” κ.ά.

Κοινός τόπος σκέψης: Οι συμπεριφορές αυτοτραυματισμού περιλαμβάνουν ένα ευρύ φάσμα αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών που προκαλούν άμεση και σκόπιμη βλάβη στον εαυτό, συμπεριλαμβανομένων του μη-αυτοκτονικού αυτοτραυματισμού, των αυτοκτονικών συμπεριφορών και της αυτοκτονίας. Μπορούμε να σκεφτούμε τον αυτοτραυματισμό ως ένα συνεχές, όπου στο ένα άκρο βρίσκεται ο μη αυτοκτονικός αυτοτραυματισμός και στο άλλο άκρο η αυτοκτονία.

Εστιάζοντας στο πρώτο άκρο, η (επιστημονικά εγκυρότατη) Διεθνής Ένωση για την μελέτη του αυτοτραυματισμού ορίζει τον μη αυτοκτονικό αυτοτραυματισμό ως εξής: “Σκόπιμη, αυτό-επιβαλλόμενη καταστροφή ιστών του σώματος με αποτέλεσμα την άμεση ζημία, χωρίς αυτοκτονική πρόθεση και για σκοπούς που δεν επιβάλλονται κοινωνικά. Ως εκ τούτου, η συμπεριφορά αυτή είναι διακριτή από: αυτοκτονικές συμπεριφορές με πρόθεση θανάτου, υπερβολική δόση ναρκωτικών, και άλλες μορφές αυτοτραυματισμών, συμπεριλαμβανομένων των πολιτισμικά ανεκτών συμπεριφορών που εκδηλώνονται για αισθητικούς λόγους, επαναλαμβανόμενες στερεοτυπικές μορφές που εκδηλώνονται στα πλαίσια αναπτυξιακών διαταραχών και ακραίες μορφές που εκδηλώνονται στο πλαίσιο της ψύχωσης (π.χ. αυτό-ευνουχισμός)”. 

Κάποιοι περί ορισμών – μετά την πρώτη φάση της διατύπωσης και ωρίμανσής τους – τρέχοντες επιστημονικοί προβληματισμοί: Η ανάγκη για σαφή διαχωρισμό μεταξύ μη αυτοκτονικού αυτοτραυματισμού και αυτοκτονίας (σ.σ. τα δυο άκρα του συνεχούς  στο οποίο πιο πάνω αναφερθήκαμε) ενέχει κινδύνους για τα άτομα που μπορεί να κριθούν ως ομάδα χαμηλού κινδύνου (πρώτο άκρο). Χαρακτηριστικά, στην ομάδα αυτή, λανθασμένα πολλές φορές, αποδίδονται ωφελιμιστικά κίνητρα υπό την έννοια του “χειριστικού αυτοτραυματισμού”. Εκκινώντας από τον πιο πάνω ειδικό προβληματισμό, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τον προκύπτον ευρύτερο: Η υιοθέτηση ενός ορισμού επιφέρει σημαντικές (καθοριστικές) σημασιολογικές επιπτώσεις, τόσο στις μελέτες συχνότητας όσο και στις θεραπευτικές προσεγγίσεις.

“Προβληματισμός σημαίνει αμφιβολία”: Εκφράζοντας λοιπόν αυτή την άτιμη (την αμφιβολία) σχετικά με το αν έχουν εξ’ ορισμού ή όχι στόχο την αυτοκαταστροφή οι άνθρωποι που εμφανίζουν μη θανατηφόρες αυτοκτονικές συμπεριφορές, ένας διόλου αμελητέος αριθμός σοβαρών μελετητών κυρίως από ευρωπαϊκές χώρες τα τελευταία χρόνια επέλεξαν προσεγγίσεις που προστατεύουν τους επιστημονικούς ορισμούς από εκτιμούμενη διολίσθηση στο επικίνδυνο πεδίο του χαρακτηρισμού-στίγματος. Πολύ μεγάλο ενδιαφέρον, για παράδειγμα, έχει η εμφατική παρέμβαση δυο επιφανών εξ’ αυτών (Colucci και Lester) οι οποίοι το κοντινό μας 2012 αποφαίνονται – συνυπολογίζοντας κρίσιμες παραμέτρους που αφορούν τον κοινωνικά ευάλωτο ρόλο της γυναίκας σε πολιτισμικά περιβάλλοντα του πεδίου μελέτης τους – ότι “εφόσον στους περισσότερους πολιτισμούς οι γυναίκες εμπλέκονται πολύ συχνότερα από τους άντρες σε μη θανατηφόρες αυτοκτονικές συμπεριφορές, η μετονομασία της μη θανατηφόρου αυτοκτονικής συμπεριφοράς σε αυτοτραυματισμό αποδεδειγμένα καθιστά την αυτοκτονικότητα λιγότερη συχνή στις γυναίκες”. 

  

Υστερόγραφο: Όσο πιο οριακά είναι εγγεγραμμένο στη κοινωνική συνείδηση ένα φαινόμενο (ως οριακό φαινόμενο), τόσο πιο επιτακτική είναι η ανάγκη οριοθέτησης και ορισμών στη διαχείρισή του. Για χρόνια οι εξ Ελλάδας ειδικευμένοι αυτό ακριβώς πιέζουν να γίνει – υπό τον κωδικό “Εθνικό σχέδιο δράσης για την αντιμετώπιση της αυτοκτονίας” – και αυτό είναι το μόνο που δε γίνεται. Αντί αυτού (του αυτονόητου), της μαύρης συμφοράς αερολογίες “ηρωικές και πένθιμες”, ανοησίες οι οποίες ευθέως παραπέμπουν στην άρνηση αυτών που τις εκστομίζουν να θελήσουν να καταλάβουν και στην εμμονή τους να μπορούν ελεύθερα να νομίζουν. Η τελευταία διατύπωση – έστω και αν είναι αδόκιμη, έστω και αν δεν πρόκειται περί ορισμού – θα μπορούσε να κατανοηθεί και ως συγγενής της ευρείας έννοιας του ιδεασμού.